หนังสืองานศพ นิทรรศการไฮไลท์ในงานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติ

รู้หรือไม่ว่ามีหนังสืออยู่ประเภทหนึ่งที่ก่อกำเนิดและปรากฏอยู่เฉพาะในประเทศไทยที่เดียวเท่านั้น และเป็นงานเขียนที่แวดวงวิชาการระดับโลก โดยเฉพาะสายประวัติศาสตร์กำลังให้ความสนใจ คือ ‘หนังสืออนุสรณ์งานศพ’ หรือ ‘หนังสืองานศพ’ ที่นอกจากมีความสำคัญในระดับปัจเจกบุคคลแล้ว ยังมีความสำคัญต่อประวัติศาสตร์ของสังคมไทยอย่างยิ่ง ในฐานะบันทึกความทรงจำแห่งประวัติศาสตร์อีกด้วย

 

ในงานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติ ครั้งที่ 45 วันที่ 29 มีนาคม - 9 เมษายน 2560 ที่ศูนย์การประชุมแห่งชาติสิริกิติ์ หนึ่งในนิทรรศการน่าชมคือ ‘หนังสือที่รฦกงานศพ : มรดกวัฒนธรรมประจำชาติ’ ซึ่งมีไฮไลท์เด่นคือหนังสือที่ระลึกงานพระบรมศพ ‘พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว’ ‘พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว’ ‘พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว’ และ ‘พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล’ รวมถึงหนังสือที่ระลึกงานพระศพของพระบรมวงศานุวงศ์ หนังสือที่ระลึกงานศพของข้าราชการ บุคคลทั่วไป และหนังสือที่ระลึกงานศพที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้จัดพิมพ์ด้วย ซึ่งนำเสนอด้วยรูปแบบที่ผู้เข้าชมงานสามารถมีส่วนร่วมกับนิทรรศการได้มากกว่าเพียงแค่การอ่านเฉย ๆ เท่านั้น

 

 

“เป็นครั้งแรกที่เราจะได้มีโอกาสชมหนังสือที่ระลึกงานพระบรมศพ ซึ่งความตายไม่ได้นำมาซึ่งความโศกเศร้าและสูญเสียเท่านั้น แต่ยังนำมาซึ่งการสร้างสรรค์แก่คนในสังคมได้อีกด้วย โดยเฉพาะในสังคมไทย ‘หนังสืองานศพ’ หรือ ‘หนังสือผีสร้าง’ สามารถย้อนรอยเส้นทางกลับไปได้ถึงในสมัยรัชกาลที่ 5 และจัดว่าเป็นลักษณะเฉพาะของหนังสือประเภทหนึ่ง ที่ไม่สามารถหาพบได้ที่ไหนอีกแล้วในโลกเพราะเป็นหนังสือมีเนื้อหาสาระดี มีประวัติผู้ตาย ที่พิมพ์แจกในงานศพ ไม่ได้ตั้งใจพิมพ์จำหน่ายเหมือนหนังสือทั่วไปที่สำคัญนอกจากหนังสืองานศพซึ่งป็นเอกลักษณ์อย่างหนึ่งของสังคมไทยแล้ว ยังมีคุณค่าในการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมได้เป็นอย่างดีอีกด้วย ในระยะเวลาที่ผ่านมา วงวิชาการโดยเฉพาะประวัติศาสตร์ได้ให้ความสำคัญกับหนังสืองานศพค่อนข้างมาก โดยใช้ข้อมูลจากหนังสือมาช่วยในการวิเคราะห์หลายเรื่องราวในอดีตที่ส่งผลถึงปัจจุบัน” จรัญ หอมเทียนทอง นายกสมาคมผู้จัดพิมพ์และผู้จำหน่ายหนังสือแห่งประเทศไทยกล่าวถึงความสำคัญของหนังสือที่ระลึกงานศพ

 

 

สำหรับเส้นทางประวัติศาสตร์หนังสืองานศพเริ่มต้นขึ้นรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งมีพระราชประสงค์จะทรงพิมพ์ ‘พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ของเจ้าพระยาทิพากรวงศ์’ ถวายพระราชกุศลในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ พ.ศ. 2412 แต่ไม่บรรลุสมดังพระราชประสงค์ จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2423 หนังสืองานศพที่จัดพิมพ์สำเร็จตามพระราชประสงค์เป็นเล่มแรกคือ ‘หนังสือรวมบทสวดมนต์’ พิมพ์ขึ้นในงานพระราชทานเพลิงศพสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี (พระนางเรือล่ม) และ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์ โดยเชื่อกันว่าเป็นหนังสืองานศพเล่มแรกในสังคมไทย

 

 

 

อย่างไรก็ตาม ใน พ.ศ. 2549 มีการเปิดเผยภาพถ่ายของนักสะสมหนังสือเก่าแสดงว่า หนังสืองานศพที่เก่าแก่ที่สุดคือเรื่อง ‘พระอะไภยมะณี’ พิมพ์ที่โรงพิมพ์ครูสมิท (มิชชันนารีอังกฤษ) จำนวน 120 เล่ม พิมพ์แจกในงานพระเมรุรัชกาลที่ 4 น่าจะเป็นหนังสืองานศพเล่มแรก โดยในหน้าคำนำ หรือ ‘แจ้งความให้รู้ทั่วกัน’ ระบุว่า

“ข้าพเจ้าครูสมิทขอแจ้งความมายังท่านให้ได้ทราบว่าหนังสือ พระอะไภยมะณี ที่พิมพ์ขึ้นในครั้งนี้ พิมพ์ตามความปรารถนาของสมเด็จพระพุทธิเจ้าหลวงอยู่หัวที่สี่ ซึ่งพระองค์ทรงต้องการเห็นหนังสือได้ถูกพิมพ์ขึ้นทั่วไปสำหรับคนไทในสยามจะได้มีหนังสืออย่างไท ไว้อ่านเล่น ซึ่งก็จะเปนหนังสืออย่างไทครั้งแรกที่ได้จัดพิมพ์ขึ้น แลในการพิมพ์ขึ้นนั้น ได้พิมพ์ขึ้นในครั้งเดียวไปจนจบเล่มที่แปดสิบสมุดไท ได้พิมพ์ขึ้นหนึ่งร้อยยี่สิบจบ แลให้บริบูรณ์สำเร็จลงทัน เป็นหนังสือแจกในงารพระเมรุสมเด็จพระพุทธิเจ้าหลวงอยู่หัวที่สี่ แห่งกรุงสยาม แลจึ่งหวังว่าในเบื้องน่าจะได้หาโอกาสพิมพ์จำหน่ายทั่วไป
ที่โรงพิมพ์บางคอแหลม จุลศักราช ๑๒๓๐”

ในระยะแรกของการจัดพิมพ์หนังสืองานศพ หอพระสมุดวชิรญาณ (หอสมุดแห่งชาติ ในเวลาต่อมา) มีบทบาทสำคัญยิ่งในการคัดเลือกต้นฉบับให้แก่ผู้สนใจจัดพิมพ์หนังสืองานศพ ที่ติดต่อขอต้นฉบับเข้ามา โดยมีหลักเกณฑ์ว่าจะต้องคัดเลือกเรื่องที่มีแก่นสารในทางวิชาความรู้ ต้องมีการตรวจชำระต้นฉบับให้คลาดเคลื่อนน้อยที่สุด และอนุญาตให้เจ้าของโรงพิมพ์พิมพ์หนังสือต้นฉบับของหอพระสมุดฯจำหน่ายได้ด้วย ดังนั้นเนื้อหาของหนังสืองานศพในยุคแรก นอกจากจากเป็นเรื่องทางพระพุทธศาสนาแล้วยังมีเรื่องทางประวัติศาสตร์ วรรณกรรม การท่องเที่ยวและตำราต่าง ๆ ให้มีความเหมาะสมกับประวัติของผู้วายชนม์ซึ่งส่วนใหญ่มักพิมพ์แจกในงานพระศพพระบรมวงศานุวงศ์และศพข้าราชการชั้นผู้ใหญ่

 

 

หนังสืองานศพ จึงไม่ใช่หนังสือผีสร้างธรรมดาสามัญ แต่เป็นวิธีหนึ่งที่สังคมไทยใช้จดจารจารึกถึงเรื่องราวในชีวิตของผู้วายชนม์ และคนอื่นเป็นผู้เขียนถึงผู้ตาย ซึ่งนอกจากจะมีความสำคัญในเชิงปัจเจกแล้ว ยังเป็นอีกบทบันทึกหน้าหนึ่งของประวัติศาสตร์ และเป็นวรรณกรรมที่มีเอกลักษณ์เฉพาะในไทยเท่านั้นอีกด้วย

 

ขอบคุณข้อมูลจากสมาคมผู้จัดพิมพ์ฯ

Readers Club ฉบับที่ 1089 ปักษ์แรกเมษายน 2560


อ่านบทความย้อนหลัง
<




473/1-4 ซอยประชาสงเคราะห์ 2 ถนนประชาสงเคราะห์ แขวงดินแดง เขตดินแดง กรุงเทพฯ 10400 โทร. 0-2641-7941-50 แฟกซ์ 0-2248-5819 อีเมล: info@kwanruen.com
Copyright © 2011-2014 Kwanruen Magazine. All right reserved.